Հարավային Կովկասում Սցենար է փոխվել․ 2026-ի վերջում մեզ ի՞նչ է սպասվում
Ճանապարհները բացվե՞լու են Հայաստանի տարածքով, թե՞ Հայաստանը դառնալու է ուրիշների ճանապարհների տարածք։
Վանիկ Նիկոյան
Նիկոլ Վովայի Փաշինյան,
Ես գիտեմ, որ դու տիրապետում ես շատ լուրջ արվեստի, որի անունն է՝ քաղաքական մանևրների ճարտարապետություն։
Բայց մի տեսակետով էլ ուզում եմ կիսվել քեզ հետ։
Գիտեմ, որ դու կարծիք անտեսող չես և ցանկացած կարծիքից անում ես քո հետևությունները։ Եվ այո՛, դա լավ կողմ է։
Ուստի ուզում եմ քեզ հետ կիսվել մի գաղափարով։
2026 թվականի ավարտին Հարավային Կովկասում ես մեծ պատերազմի ավելի քիչ հավանականություն եմ տեսնում, քան մեծ բանակցային ճնշման։ Տարածաշրջանի բոլոր հիմնական խաղացողները՝ Ադրբեջանը, Թուրքիան, Իրանը, Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը և Եվրամիությունը, փորձում են ձևավորել այնպիսի միջավայր, որտեղ հետպատերազմյան նոր կարգավորման հիմնական կանոնները կսահմանվեն ոչ միայն խաղաղության փաստաթղթերով, այլև ճանապարհներով, սահմաններով, ենթակառուցվածքներով, անվտանգության մեխանիզմներով և քաղաքական պայմանավորվածություններով։
Հայաստանի համար, իմ կարծիքով, իրական ճակատամարտը լինելու է ոչ թե ճանապարհների բացման դեմ, այլ մեկ շատ պարզ հարցի շուրջ՝ Հայաստանի տարածքով անցնող ռազմավարական հաղորդակցությունների տերը և իրավական վերահսկողն ո՞վ է լինելու։
Այս հարցը պետք է դիտարկել ոչ թե մեկ նախագծի, այլ ամբողջ տարածաշրջանային վերադասավորման համատեքստում։
TRIPP-ը չի վերացել, բայց արդեն կա առաջին ժամկետային ազդանշանը
Սեպտեմբերի 9-ին Ադրբեջանի արտգործնախարար Ջեյհուն Բայրամովը հայտարարեց, որ TRIPP-ի ֆիզիկական աշխատանքները, որոնք նախկինում ակնկալվում էր սկսել 2026 թվականի վերջին, այժմ սպասվում են 2027 թվականի առաջին ամիսներին։ Միաժամանակ նա ընդգծեց, որ գործընթացը շարունակվում է, իսկ Ադրբեջանին ԱՄՆ-ից պարբերաբար տեղեկացնում են բանակցությունների ընթացքի մասին։
Այսինքն՝ այսօր փաստացիորեն խոսքը TRIPP-ի չեղարկման մասին չէ։ Ընդհակառակը՝ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև շրջանակային համաձայնագիրը ստորագրված է, և Երևանը հայտարարել է, որ աշխատելու է դրա իրականացումն ապահովելու ուղղությամբ։
Սակայն ժամկետի տեղափոխումը կարևոր քաղաքական ազդանշան է։
Երբ նախագիծը նախատեսված ժամկետից տեղափոխվում է 2027 թվական, առաջանում է մի հարց՝ սա միայն տեխնիկական ուշացո՞ւմ է, թե՞ բանակցային գործընթացում կան հարցեր, որոնք դեռ վերջնականապես չեն լուծվել։
Այս պահին մենք չպետք է երկրորդը ներկայացնենք որպես հաստատված փաստ։ Բայց պետք է ուշադիր հետևենք՝ արդյոք 2027 թվականը վերջնական ժամկե՞տ է լինելու, թե՞ դրանից հետո էլ նոր հետաձգումներ են հայտնվելու։
Ադրբեջանը կարող է ժամանակ շահել՝ առանց նախագիծը մերժելու
Բաքվի ներկայիս դիրքորոշումը շատ հետաքրքիր է։ Ադրբեջանը չի ասում՝ «TRIPP-ը պետք չէ»։ Նա ասում է՝ գործընթացը շարունակվում է, բայց իր ֆիզիկական իրականացումը սկսվելու է ավելի ուշ։ Միաժամանակ Ադրբեջանն ասում է, որ իր մասնակցությունն անհրաժեշտ է, իսկ Նախիջևանում արդեն իրականացվում են ենթակառուցվածքային աշխատանքներ։
Սա հնարավորություն է տալիս դիտարկել հետևյալ վարկածը․ Ադրբեջանը կարող է միաժամանակ պատրաստել իր ենթակառուցվածքը, հետևել Հայաստան–ԱՄՆ բանակցություններին և ժամանակ շահել՝ հասկանալու համար, թե ինչպիսին է լինելու ԱՄՆ-ի քաղաքական դիրքը տարածաշրջանում 2026 թվականի վերջից հետո։
Սա դեռ գաղտնի ծրագիր չէ, այլ բանակցային տրամաբանության հնարավոր բացատրություն։
Եվ հենց այստեղ է պետք հետևել հաջորդ քայլերին։
ԱՄՆ-ի դերակատարումը կարող է փոխվել, բայց ամերիկյան ներկայությունը դեռ չի անհետանում
Սխալ է ենթադրելը, թե ԱՄՆ-ն արդեն դուրս է գալիս Հարավային Կովկասից։
TRIPP-ի շրջանակային համաձայնագիրը ցույց է տալիս հակառակ պատկերը․ նախատեսվում է ամերիկյան մասնակցությամբ ինստիտուցիոնալ և ներդրումային կառուցվածք, իսկ Հայաստանը և ԱՄՆ-ը հայտարարել են նախագիծը կյանքի կոչելու մտադրության մասին։
Միաժամանակ ԱՄՆ-ի ներքաղաքական միջավայրը մնում է անկայուն։ Թրամփի վարչակազմը մի կողմից շարունակում է ակտիվ դերակատարում ունենալ միջազգային հարցերում, իսկ մյուս կողմից նոյեմբերի միջանկյալ ընտրությունները կարող են փոխել Վաշինգտոնի ներքաղաքական հավասարակշռությունը։
Հետևաբար Հայաստանի համար ամենաիրատեսական սցենարը ես տեսնում եմ ոչ թե «ԱՄՆ-ն վաղը հեռանում է», այլ՝
ԱՄՆ-ի քաղաքական ակտիվության որոշակի փոփոխություն կամ թուլացում → տարածաշրջանային խաղացողների կշռի հարաբերական աճ։
Եվ հենց այդ հարաբերական փոփոխությունն է կարևոր։
Թուրքիայի երկարաժամկետ նպատակը միայն Հայաստանի հետ սահմանը չէ
Թուրքիայի համար Ադրբեջան–Նախիջևան կապը շատ ավելի մեծ համակարգի մի մասն է։
Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանը բազմիցս կապել է տարածաշրջանային հաղորդակցությունները Ադրբեջանի, Նախիջևանի, Միջին միջանցքի և Կենտրոնական Ասիայի հետ։
Այսինքն՝ Անկարայի տեսանկյունից հարցը ոչ միայն Ադրբեջանին Նախիջևանին կապելն է, այլ ավելի լայն՝
Թուրքիա → Ադրբեջան → Կասպից ծով → Կենտրոնական Ասիա → Չինաստան
հաղորդակցային շղթան ուժեղացնելը։
Դրա համար էլ ես թուրք–ադրբեջանական տնտեսական և տրանսպորտային ինտեգրման խորացումը համարում եմ առաջիկա տարիների ամենահավանական զարգացումներից մեկը։
Այդ գործընթացը կարող է զարգանալ նույնիսկ այն դեպքում, եթե TRIPP-ի կոնկրետ ձևաչափը փոխվի։
«Թուրանը» կարող է ձևավորվել ոչ թե մեկ պետությամբ, այլ համակարգով
«Թուրան» հասկացությունը հաճախ ընկալվում է որպես ապագա միասնական քաղաքական պետություն։ Ես առայժմ այդքան հեռու չէի գնա։
Բայց արդեն գոյություն ունի ավելի իրատեսական գործընթաց՝ թյուրքական պետությունների միջև տնտեսական, քաղաքական, տրանսպորտային և ենթակառուցվածքային կապերի խորացում։
Այս իմաստով «Թուրանը» կարող է ձևավորվել ոչ թե մեկ օրում ստեղծված պետության, այլ աստիճանաբար ձևավորվող համակարգի տեսքով։
Եվ հենց այստեղ Հայաստանի աշխարհագրությունը դառնում է չափազանց կարևոր։
Իրանի կարմիր գիծը՝ Սյունիքն է և իր սահմանային շահը
Թուրքիա–Ադրբեջան կապի ուժեղացումը չի կարող դիտվել առանց Իրանի։
Թեհրանի համար Հայաստանի հարավը միայն Հայաստանի տարածքը չէ։ Դա Իրանի հյուսիսային սահմանին գտնվող ռազմավարական հանգույց է։
Եթե տարածաշրջանում ստեղծվի այնպիսի հաղորդակցային համակարգ, որը շրջանցի Իրանի դերակատարումը կամ նվազեցնի նրա տնտեսական և աշխարհաքաղաքական նշանակությունը, Իրանը դրան բնականաբար դիմադրելու է։
Հետևաբար ես չեմ տեսնում պարզունակ «Թուրքիա–Ադրբեջան–Իրան–Ռուսաստան մեկ միասնական բլոկ»։
Ավելի իրատեսական է տեսնել միմյանց հետ մրցող, բայց որոշ հարցերում համագործակցող պետությունների համակարգ, որտեղ յուրաքանչյուրն ունի իր կարմիր գծերը։
Ռուսաստանը սպասելու է Ուկրաինայի պատերազմի հաջորդ փուլին
Այս պահին Ռուսաստանի և Ուկրաինայի պատերազմը դեռ շարունակվում է։ Միաժամանակ ԱՄՆ-ի միջնորդական ակտիվությունը շարունակվում է, իսկ Ռուսաստանի համար Ուկրաինայի ուղղության զարգացումները անմիջականորեն ազդելու են այն բանի վրա, թե որքան ռեսուրս և ուշադրություն կարող է հետագայում ուղղել այլ տարածաշրջաններ։
Եթե պատերազմը մտնի հրադադարի կամ քաղաքական կարգավորման փուլ, Ռուսաստանի ուշադրությունը կարող է ավելի մեծ չափով վերադառնալ Հարավային Կովկաս։
Սա նշանակում է, որ Մոսկվան չի կարող այսօր ամբողջությամբ դուրս գրվել տարածաշրջանի ապագայից։
Ռուսաստան–Թուրքիա հարաբերությունները, իմ գնահատմամբ, ավելի շատ կլինեն մրցակցություն + պայմանավորվածություն, ոչ թե միասնական բանակ կամ միասնական ռազմաքաղաքական ճամբար։
Եվրոպան նույնպես չի պատրաստվում հեռանալ
ԱՄՆ-ի դերակատարման փոփոխությունը ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ տարածաշրջանը թողնվելու է միայն Թուրքիայի, Ադրբեջանի, Իրանի և Ռուսաստանի տրամադրության տակ։
Եվրամիությունը 2026 թվականին ուժեղացրել է Հայաստանի հետ connectivity ուղղությունը՝ տրանսպորտի, էներգետիկայի, թվային կապերի և տարածաշրջանային կայունության ոլորտներում։
ԵՄ-ն շարունակում է հետաքրքրված մնալ Հայաստանի դիմակայունությամբ և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների զարգացման գործընթացով։
Ուստի ես չեմ սպասում, որ Եվրոպան պարզապես կզիչի իր տեղը։
Հայաստանի նկատմամբ նոր ճնշման հիմնական ուղղությունը
Իմ գնահատմամբ՝ Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի նկատմամբ առավել հավանական ճնշումը մինչև 2026 թվականի վերջը լինելու է ոչ թե անմիջապես նոր տարածք պահանջելու ձևով, այլ քաղաքական և իրավական փուլային պահանջների միջոցով։
Բաքուն շարունակում է Սահմանադրության փոփոխությունը կապել խաղաղության պայմանագրի վերջնական ստորագրման հետ։ Սա արդեն հրապարակային դիրքորոշում է։
Այստեղ շատ կարևոր է հետևյալ հարցը.
Եթե Հայաստանը կատարի այդ պահանջը, Ադրբեջանը դրանով կավարտի՞ իր պահանջները, թե՞ առաջ կգան նոր պայմաններ։
Եթե նոր պայմաններ սկսեն հերթով ավելանալ, ապա արդեն ավելի հիմնավոր կլինի խոսել փուլային բանակցային ճնշման ռազմավարության մասին։
Ի՞նչ պետք է սպասենք մինչև 2026-ի դեկտեմբերի 31-ը
Իմ կողմից սառնասրտորեն գնահատված հիմնական սցենարը հետևյալն է։
Ես մեծ պատերազմի հավանականությունը ավելի ցածր եմ համարում, քան սահմանափակ լարվածության, կոշտ հայտարարությունների և բանակցային ճնշման հավանականությունը։
Ադրբեջանը փորձելու է պահել առավելագույն բանակցային լծակները։
Թուրքիան շարունակելու է խորացնել Ադրբեջան–Նախիջևան–Կենտրոնական Ասիա կապը։
Իրանը փորձելու է ապահովել, որ Սյունիքի և Հայաստանի հարավի ցանկացած հաղորդակցային համակարգ չվերածվի իր ռազմավարական դիրքը թուլացնող մեխանիզմի։
Ռուսաստանը փորձելու է չկորցնել տարածաշրջան վերադառնալու հնարավորությունը։
ԱՄՆ-ը, իմ կարծիքով, կփորձի պահպանել այն դիրքը, որը արդեն ստացել է, բայց նրա ներգրավվածության բնույթը կարող է փոխվել։
ԵՄ-ն շարունակելու է խորացնել իր ներկայությունը Հայաստանի դիմակայունության և հաղորդակցությունների ոլորտներում։
Այս բոլոր գործընթացների հատման կետում գտնվում է Հայաստանը։
Չորս ազդանշան, որոնց ես անձամբ ամենաշատը հետևելու եմ
Առաջին՝ սահմանային միջադեպերի հաճախականությունը։
Եթե սահմանային կրակոցներն ու փոխադարձ մեղադրանքները սկսեն կայուն աճել, դա կարող է նշանակել, որ քաղաքական բանակցություններին ավելանում է ռազմական ճնշման բաղադրիչ։
Երկրորդ՝ Ադրբեջանի հռետորաբանության կոշտացումը։
Հատկապես պետք է հետևել՝ նոր պահանջները ներկայացվո՞ւմ են որպես պարզապես ցանկություններ, թե՞ նորից դառնում են «նախապայմաններ»։
Երրորդ՝ նոր իրավական կամ քաղաքական պայմանների առաջացումը։
Եթե Սահմանադրության հարցից հետո առաջանա ևս մեկ «վերջնական պայման», սա շատ կարևոր ազդանշան կլինի։
Չորրորդ՝ TRIPP-ի ժամանակացույցը։
Եթե 2027 թվականի առաջին ամիսները նորից տեղափոխվեն, արդեն արժե ավելի լուրջ մտածել, որ խնդիրը միայն տեխնիկական չէ։
Իմ հիմնական կանխատեսումը
Ես մինչև 2026 թվականի վերջը չեմ սպասում այնպիսի իրավիճակի, երբ տարածաշրջանը հանկարծ պայթի լայնածավալ պատերազմի մեջ։
Ես սպասում եմ **մեծ բանակցային խաղի**։
Ադրբեջանը կփորձի առավելագույնը վերցնել բանակցությունների միջոցով։
Թուրքիան կփորձի առաջ տանել իր արևելք–արևմուտք հաղորդակցային տեսլականը։
Իրանը կփորձի չկորցնել իր հյուսիսային սահմանային և տնտեսական դիրքը։
Ռուսաստանը կսպասի իր վերադարձի հնարավորությանը։
ԱՄՆ-ը կփորձի պահպանել իր ստեղծած ռազմավարական դիրքը։
Եվրոպան կփորձի չկորցնել Հայաստանի հետ ստեղծած նոր կապերը։
Իսկ Հայաստանի առաջ կանգնելու է մի հարց, որը կարող է որոշել առաջիկա տասնամյակների տարածաշրջանային դիրքը.
Ճանապարհները բացվե՞լու են Հայաստանի տարածքով, թե՞ Հայաստանը դառնալու է ուրիշների ճանապարհների տարածք։
Ինձ համար սա է իրական խնդիրը։
Ճանապարհների բացումը ինքնին Հայաստանի դեմ չէ։
Տարածաշրջանային կապերի ընդլայնումը ինքնին Հայաստանի դեմ չէ։
Նույնիսկ Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև տնտեսական կապերի աճը ինքնին Հայաստանի դեմ չէ։
Խնդիրն այն է, թե այդ ամենի ընթացքում որքանով է պահպանվելու Հայաստանի իրական՝ ոչ միայն թղթի վրա գրված, այլ գործնական ինքնիշխանությունը։
Եվ հենց այդտեղ է լինելու Հայաստանի ամենամեծ քաղաքական պայքարը՝ 2026-ի վերջում և, ամենայն հավանականությամբ, նաև 2027-ի սկզբին։
Վանիկ Նիկոյան
