Նոյեմբերի 17-ին Երևանի «Մոնո Հոլում» մեկ հարթակում հանդիպեցին Նարեկ Կարապետյանը, Աննա Գրիգորյանը և Լևոն Զուրաբյանը՝ երեք քաղաքական շրջանակների ներկայացուցիչներ, որոնց պատմությունը սերտորեն կապված է Արցախի հիմնախնդրի շուրջ երեսունամյա քաղաքական պայքարի, չկայացած համաձայնությունների և բաց թողնված հնարավորությունների հետ։ Տասնամյակներ շարունակ միմյանց դեմ պայքարած քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչներին այսօր միավորել է Հայաստանի Սահմանադրության հարցը։
Այս համախմբումն առաջին հերթին հիշեցնում է երեք տասնամյակ շարունակ բաց թողնված հնարավորությունների մասին։ Հայաստանի նախկին ղեկավարներն այդպես էլ չկարողացան համաձայնության գալ Արցախի հարցի կարգավորման ընդհանուր ռազմավարության շուրջ։ Ներքաղաքական պայքարը, իշխանության համար առճակատումն ու փոխադարձ անվստահությունը խանգարեցին միասնական քաղաքականության ձևավորմանը։ Այդ տարիներին Ադրբեջանը հետևողականորեն մեծացրեց իր տնտեսական ու ռազմական ներուժը, փոխվեց տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցությունը, իսկ հակամարտության կարգավորման հնարավորությունները աստիճանաբար նվազեցին։ Երեսուն տարվա չլուծված խնդիրը հանգեցրեց պատերազմի, ծանր կորուստների և Արցախի հայաթափման։
Անկախությունից հետո Հայաստանի ղեկավարության գլխավոր խնդիրներից էր Արցախյան պատերազմում ձեռք բերված ռազմական առավելությունն ամրապնդել քաղաքական կարգավորմամբ և անվտանգության հուսալի երաշխիքներով։ Երեք տասնամյակ այդ խնդիրը մնաց չլուծված։ Փոխվեցին նախագահները, կառավարություններն ու բանակցային առաջարկները, սակայն այդպես էլ չձևավորվեց Արցախի հարցի կարգավորման միասնական պետական ռազմավարություն։
Ռոբերտ Քոչարյանի նախագահության տարիներին բանակցությունները կենտրոնացան Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների միջև, իսկ Լեռնային Ղարաբաղը դուրս մնաց բանակցային հիմնական ձևաչափից՝ կորցնելով սեփական ճակատագրի շուրջ բանակցություններին անմիջական մասնակցության հնարավորությունը։ Այս իրավիճակը պահպանվեց նաև Սերժ Սարգսյանի օրոք։ Կարգավորման տարբեր առաջարկներ քննարկվեցին, սակայն կողմերը վերջնական համաձայնության չհասան։ Արցախի կարգավիճակը մնաց անորոշ, անվտանգության հուսալի երաշխիքներ չձևավորվեցին, իսկ ժամանակի ընթացքում փոխվող ուժերի հարաբերակցությունը գնալով բարդացրեց հակամարտության խաղաղ կարգավորման հեռանկարը։
Արցախյան հակամարտության կարգավորման ձախողումն ունի քաղաքական պատասխանատվության երկար պատմություն։ Յուրաքանչյուր իշխանություն գործել է իր ժամանակի հնարավորությունների ու քաղաքական իրողությունների պայմաններում, սակայն երեք տասնամյակում այդպես էլ չձևավորվեց կարգավորման իրատեսական և հետևողական ռազմավարություն։ Ադրբեջանն այդ տարիներն օգտագործեց տնտեսական ու ռազմական առավելություն կուտակելու համար՝ ամրապնդելով Թուրքիայի հետ ռազմավարական դաշինքը։ Ռուսաստանը պահպանեց իր ազդեցությունը տարածաշրջանում, իսկ միջազգային միջնորդությունը չկարողացավ ապահովել կայուն խաղաղություն։
Տարիներ շարունակ Հայաստանը համարժեք քայլեր չձեռնարկեց տարածաշրջանում փոխվող ուժերի հարաբերակցությանը դիմակայելու համար։ Նավթային եկամուտների հաշվին Ադրբեջանը հետևողականորեն հզորացրեց բանակը, զարգացրեց ռազմական արդյունաբերությունը և խորացրեց Թուրքիայի հետ ռազմավարական համագործակցությունը։ Հայաստանը շարունակեց մեծապես ապավինել Ռուսաստանի անվտանգային համակարգին՝ բավարար չափով չզարգացնելով սեփական ռազմական, տնտեսական ու տեխնոլոգիական կարողությունները և չդիվերսիֆիկացնելով արտաքին գործընկերությունները։ Արդյունքում խորացավ ուժերի անհավասարակշռությունը, որը հետագայում վճռորոշ ազդեցություն ունեցավ պատերազմի ելքի վրա։
Հարավային Կովկասում ձևավորվում է ուժերի նոր հարաբերակցություն։ Ռուսաստանի տարածաշրջանային ազդեցությունը նվազել է, Թուրքիան և Ադրբեջանն ընդլայնում են իրենց քաղաքական ու տնտեսական ներկայությունը, իսկ Միացյալ Նահանգներն ու Եվրամիությունը ձգտում են ավելի ակտիվ դերակատարության։ Տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացումը, էներգետիկ կապերի զարգացումն ու միջազգային առևտրային ուղիների վերակազմավորումն արդեն դարձել են աշխարհաքաղաքական մրցակցության կարևոր ուղղություններ։ Հայաստանի համար այս զարգացումները պահանջում են որոշակի ռազմավարություն՝ ամրապնդելու ինքնիշխանությունը, նվազեցնելու արտաքին կախվածությունները և նոր տնտեսական հնարավորությունները ծառայեցնելու երկրի երկարաժամկետ անվտանգությանը։
Սահմանադրության շուրջ ներկայիս վեճն ունի քաղաքական և անվտանգային լուրջ նշանակություն։ Գործող Սահմանադրության նախաբանը հղում է կատարում Անկախության հռչակագրին, որն անդրադառնում է Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին 1989 թվականի որոշմանը։ Ադրբեջանն այդ հղման մեջ տեսնում է տարածքային հավակնություն և սահմանադրական փոփոխությունը ներկայացնում որպես խաղաղության պայմանագրի ստորագրման պայման։ Ընդդիմությունը պահանջը համարում է արտաքին ճնշում՝ մտահոգություն հայտնելով հնարավոր հետևանքների վերաբերյալ։ Սակայն հարցն ունի նաև իրավական ու ռազմավարական կողմ։ Անհրաժեշտ է հստակ գնահատել Սահմանադրության գործող դրույթների իրավական նշանակությունը, խաղաղության պայմանագրի հետ դրանց առնչությունը և Հայաստանի անվտանգության վրա հնարավոր ազդեցությունը։ Սահմանադրության վերաբերյալ որոշումը պատկանում է Հայաստանի ժողովրդին և պահանջում է հիմնավորված, պատասխանատու քաղաքական քննարկում։
Այսօրվա համախմբումն առաջին հերթին քաղաքական պատասխանատվության հարց է առաջացնում։ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, Ռոբերտ Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանը ղեկավարել են Հայաստանն այն տարիներին, երբ Արցախյան պատերազմում ձեռք բերված ռազմական առավելությունը դեռ հնարավոր էր ամրապնդել քաղաքական կարգավորմամբ։ Այդ հնարավորությունը չիրացվեց։ Քոչարյանի և Սարգսյանի իշխանության տարիներին համակարգային կոռուպցիան, իշխանության ու խոշոր կապիտալի սերտաճումը, պետական ինստիտուտների թուլացումն ու անվտանգության ոլորտում կուտակված խնդիրները ծանր հետևանքներ ունեցան Հայաստանի պետականության համար։ Երկիրը մտավ վճռորոշ փորձության շրջան՝ խորացած արտաքին կախվածություններով և ռազմական ու տնտեսական ուժերի խախտված հարաբերակցությամբ։
Այսօր այդ քաղաքական ժառանգությունը ներկայացնող ուժերը համախմբվել են Սահմանադրության պաշտպանության պահանջի շուրջ։ Սակայն նրանց քաղաքական նախորդների պատասխանատվության հարցը մնում է չպարզաբանված։ Ինչո՞ւ ժամանակին չհաջողվեց լուծել Արցախի հիմնախնդիրը, ինչպե՞ս մսխվեցին հաղթանակն ու ռազմական առավելությունը, և ի՞նչ պատասխանատվություն ունեն նախկին իշխանությունները Հայաստանի պետական կարողությունների դեգրադացման համար։
Երեսուն տարի նրանք ունեցել են Արցախի ճակատագրի վրա ազդելու իշխանություն և հնարավորություն։ Այսօրվա համախմբումն առավել համոզիչ կլիներ, եթե սկսվեր այդ տարիների որոշումների ու հետևանքների հրապարակային, անկեղծ գնահատականից։
