Մարդ տրամադիր է քննել, զննել ու հետազոտել ամեն ինչ յուր շուրջը և հասկանալ յուր կյանքի բոլոր պարագաների գաղտնիքն ու խորհուրդը: Ամեն ինչ քննել ու զննել և ճշմարտությունը ճանաչել ու պահել պատվիրում է մեզ և սուրբ առաքյալը (Հռ., ԺԲ 2. Ա Կոր., Բ 10. Բ Կոր., ԺԳ 5. Գործք, ԺԷ 27): Ահա այդ քննությունն իսկ տանում է մեզ դեպի մեր հիմնական հավատքի ճշմարտությունը, դեպի Աստուծո գոյության հաստատությունը: Մարդկությունը յուր բոլոր գոյությամբ նվիրվել է այդ քննական հետազոտությանց, ձգտել է ամեն հարց ու հանգույց լուծել և յուր զննելի հարց ու խնդիրներին վերջնական պատասխան տալ` ուղիղ աշխարհայեցողություն ձեռք բերելով յուր կենսական ճանապարհի ու հոգևոր խաղաղության համար: Սակայն նա յուր այդ բոլոր ձգտմամբ ու տքնությանց մեջ չէ կարողացել ելք գտնել, որքան էլ վստահությամբ հենվել է յուր մտքի հեղինակության վրա:
Մարդ այդ քննությանց մեջ մտավ` մերժելով Աստուծո գոյությունը: «Ասաց անզգամն ի սրտի իւրում, թէ ոչ գոյ Աստուած». ասում էր հազարավոր տարիներ առաջ սաղմոսերգուն (Սաղմ., ԺԳ 1. ԾԲ 1): Մարդիկ սկսան նյութեղենի մեջ որոնել նորան, որ նյութեղենից վեր է. «Կամ զհուր, կամ զհողմ, կամ զօդ երագ, կամ զաստեղաց շրջանս, կամ զջրոց բռնութիւնս, կամ զլուսաւորս երկնաւորս` զարբանեակս աշխարհի, աստուածս համարեցան» (Իմաստ., ԺԳ 2. ԺԴ 21. Եզնիկ, էջ 9, 12-21, 204-241): Նոքա Աստուծո արարչական բարյաց արդյունքներին էին Աստուծո պատիվը տալիս և իսկական անտեսանելի Աստուծուն ուրանում:
Մերժելով Աստուծուն` մարդը սկսավ մտքի ուժով, բանականության հեղինակությամբ աշխարհի ծագումը բացատրելու հետամուտ լինել: Բոլոր հին ազգերն, ինչպես հնդիկները, ասորեստանցիք, եգիպտացիք և այլք գիտեին արարչությունը, սակայն մոլորվելով աստվածգիտության մեջ, աշխարհի ծագումն ևս մոլար և հակասական կարծիքների ու տեսությանց ենթարկեցին. ըստ որում` ընդհանրապես անցական աշխարհի նյութը հավիտենական էին համարում, Աստուծուն` կարգադրիչ ու կազմող, և հենց հեթանոսաց պակասությունն էր, որ Աստուծուն չէին ճանաչում ճշմարտապես:
Հեթանոս գիտնականք աշխատում էին աշխարհի ծագումը տարրերով բացատրել: Երբեմն ջուրը, նյութը, օդը և հյութն էին տարր համարում (Հունյան իմաստասերք), երբեմն` հյուլեն (հյուլեականք Քրիստոսից 460 տ. ա.), երբեմն` թիվը (Պյութագորաս), գոյությունը (գաղափարական համաստվածյան Պարմենիդես Ք. 500 տ. ա.) և եղելությունը (Հերակլիտ), երբեմն` նյութն ու ձևը, բայց երբեք չկարողացան իսկական հիմք գտնել, որով կարողանային աշխարհի ծագումը առանց արարչության պարզել: Եվ ինչպես որ աշխարհի ծագումը, այնպես էլ վերջն ու նպատակը անլուծելի է մնում դոցա տեսության մեջ:
Հին տեսությանց նշանավոր կետն այս է, որ նյութականը մի սկզբնական հիմք էր նկատվում աշխարհի ծագումը բացատրելու համար: Թալեսը մեզ հայտնի առաջին իմաստասերն է, որ Քրիստոսից 600 տարի առաջ մի սկզբնական նյութով էր ուզում պարզել բնության բոլոր գաղտնիքները: Նորան հետևեցին և հետևյալ ժամանակի իմաստասերները, ինչպես Դեմոկրիտ և այլք: Եպիկուրյանց մեջ զարգացավ նյութապաշտությունն ըստ ամենայնի, իսկ դոցա հակառակ` ստոիկները սկսան նյութի հետ ուժի գաղափարը ևս հառաջ տանել և բնության բոլոր երևույթները նյութով ու ուժով բացատրել, վասնզի աշխարհում կյանքի գոյությունը անուրանալի է, որի գործունեությունը լոկ մեռյալ նյութով անկարելի է բացատրել ու հասկանալ:
Այսպիսով, հին իմաստասիրությունը յուր անկատար վիճակով հանդերձ ժամանակի ընթացքում զանազան ձևակերպություն ու փոփոխություն ստացավ և, մերթ բանապաշտական, մերթ համաստվածական, մերթ գաղափարական, մերթ ոգեպաշտական և մերթ դոցա այլայլությանց բովից անցնելով, դարձավ մեր դարի նյութապաշտությունը:
Այս նյութապաշտությունը ձգտում է լոկ բանական դատողությամբ ամենայն երևույթ նյութով ու որոշ օրենքներով բացատրել` չճանաչելով ոչ Աստուծուն և ոչ էլ որևիցե հոգևոր սկզբունք: Գործնական կյանքում ևս ուղղակի թե անուղղակի սույն այս նյութապաշտությունը եպիկուրյան մարմնասիրության ճանապարհ է բաց անում (տե՛ս բանք Ժողովողին)` մերժելով հոգևոր հառաջադիմությունը, գեղարվեստ, գիտություն, կրոն ու բարոյականություն և մարդկանց մտցնելով վայրենական վիճակ: Թեև այս կոպիտ նյութապաշտությունից ուզում է հեռու մնալ մեքենայական նյութապաշտությունը և լոկ բնության գաղտնյաց լուծման նվիրվել, սակայն անկարող է յուր տեսություններով կտրվել յուր ստեղծած այդ վայրենի, գործնական կյանքից: Ուստիև նյութապաշտական սկզբունքներին նվիրվածները կամա թե ակամա, հետևաբար թե անմտաբար նվիրվում են եպիկուրյան եսապաշտության ու զեղխությանց` վտանգավոր և ավերիչ տարր կազմելով պետության ու հասարակության մեջ:
Բայց նյութապաշտությունն յուր մեքենայական տեսությամբ ևս անկարող է բնության սկզբնական և նույնիսկ երկրորդական գաղտնյաց սակավ մասն անգամ լուծել և մարդկային բանական դատողության պահանջին գոնե մի թեթև գոհացում տալ. ո՛չ Կանտ-լապլասյան հորինվածքը (սիստեմը)` աշխարհի ծագման մասին, ո՛չ Լայելինը և ընկերներինը` երկրի ծագման ու կազմակերպության, ոչ Դարվինինը` բույսերի ու կենդանյաց ծագման վերաբերմամբ, և ոչ էլ Կոնտը, Սպենսերը, Լետուրնո, Լուբբոկ, Տեյլոր և այլք կարողացան քաղաքակիրթ աշխարհը դուրս բերել վայրենական վիճակի ինքնազարգացման տեսությամբ: Նյութապաշտությունը կատարելապես անկարող է բացատրել, թե ինչպե՞ս է հառաջ եկել գոյությունը, ինչպե՞ս է ծագել կյանքը, որտեղի՞ց են աշխարհի բազմազանությունք և դոցա ներդաշնակությունը:
Որքան էլ նա հենվում է զանազան ենթադրությանց վրա, ինչպիսիք են` «հավիտենական նյութ», «ուժի պահպանություն», «ամենիմաստուն պատահականություն» և այլն, դարձյալ չէ կարողանում շատ ու շատ հարցեր լուծել: Նա կամայականորեն ընդունում է, որ եղել է հավիտենական նյութ, բայց ո՛չ նյութի էությունը գիտե և ո՛չ կարող է այդ նյութը ցույց տալ: Նա չգիտե, թե ի՞նչ է ուժը, ինչպե՞ս է հառաջացել գիտակցությունը, ի՞նչ նշանակություն ունի գոյությունը կամ առհասարակ աշխարհը, զգացողությունը, ազատությունը, պարտիքը, բարոյականությունը, կամքը կամ ընդհանրապես ի՞նչ է և ինչո՞ւ համար մարդկության կյանքն ու գործունեությունը: Կամ ինչպե՞ս է զգայությանց ու զգացողությանց բազմազանությունից մարդու գիտակցության միությունը հառաջ գալիս. կամ նյութը ինչպե՞ս է հավիտենական, երբ չունի գիտակցություն և միայն մարդու մեջ է գիտակցության գալիս:
Եթե նյութը հավիտենական է, հապա ինչպե՞ս կարող է հավիտենական նյութից արարածական աշխարհը հառաջ գալ: Բնագիտությունը հաստատում է, որ աշխարհը սկիզբ է ունեցել. ուրեմն ինչպե՞ս է այդ սկիզբը եղել: Նյութի շարժումո՞վ: Ապա որտեղի՞ց է նյութը, և որտեղի՞ց է շարժումը, կամ ո՞վ է շարժողը[1]: Նյութապաշտներն ընդունում են, թե 70-ից ավելի տարրեր կան, բայց չգիտեն, թե ինչպե՞ս են դոցանից մարմիններ հառաջացել: Ասում են, թե երկիրը մի մեծ գնդակից կտրված մարմին է (հմմտ. Եզնիկ, 191-192), բայց բոլորովին անզոր են բացատրել, թե ինչո՞ւ արեգակի վրա, որ մեր երկրի մասն է համարվում, չկա ո՛չ թթվածին և ո՛չ բորակածին: Խոսում են տարրերի ու հյուլեի վրա, բայց չգիտեն, թե ի՞նչ է մեկն ու մյուսը: Կամ ինչպե՞ս կարելի է լոկ նյութով բացատրել, զորօրինակ, առաձգականությունը, ծանրականությունը, մագնիսականությունը, կցողությունը և ելեկտրականությունն, որ իբրև մի շանթ մի ակնթարթում 80 հազար մղոն է գնում, ըստ որում, այդոնք անտեսանելի են ու գրեթե անշոշափելի, այլ միայն յուրյանց արդյունքով ճանաչելի:
Եվ մինչև այժմ ո՞վ կարողացավ նույնիսկ Հովբի տված հարցերին պատասխանել ավելի, քան Հովբը. «Զի՞նչ երկիր իցէ, յորում լոյսն ագանիցի». «Արձակիցե՞ս շանթս` եւ գնայցեն, եւ ասիցեն ցքեզ, թէ զի՞նչ է» (ԼԸ 19, 35): Որպեսզի կարողանան բացատրել, թե ինչպե՞ս է լույսը մեզ հասնում, հնարեցին, թե հանուրքը լիքն է եթերով, սակայն բնավ չկարողացան հաստատել յուրյանց ասածը կամ որոշել, թե ի՞նչ է եթերը: Ենթադրում են, թե լույսը ալիքների ծածանումով է գալիս, բայց չգիտեն, թե այդ ալիքները նյութի ազդեցությա՞ն տակ են հառաջ գալիս, թե՞ նորանից անկախ: Կենսաբանական հետազոտությամբ հասկանում են գործարանավոր մարմինների յուրաքանչյուր անդամը, սակայն ոչ մի ժամանակ չկարողացան հասկանալ, թե ի՞նչ է կենդանություն ասած բանը: Ուրեմն նյութապաշտությունը չի կարող յուր ուղղությամբ և սկզբունքներով ոչ միայն հիմնական, այլև շատ երկրորդական հարցեր լուծել յուր երևակայած հեղինակությամբ:
