Ինչու կախված չէր իր իշխանությունից Ազնավուրը, ինչու կախված չէր Ռեյ Չարլզը, Ֆելինին, Պիկասոն, Մայքլ Ջեքսոնը, Ֆոլքները, Արշիլ Գորկին, Ժան-Պոլ Սարտրը….

Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը անգամներ անդրադարձել է մտավորականության դերին։ Ինչո՞ւ է այս զբաղված մարդը իր բան ու գործը թողել ու շատ անգամներ խոսել այս հարցի մասին։ Ինչո՞ւ է կարևորել։ Տեր-Պետրոսյանը պատասխանել է այդ հարցին։

Ինձ այլ բան է հուզում։ Ինչո՞ւ մեր մտավորականները չեն բավարարում Լևոնի և այլ մտածողների նշած չափանիշներին։

Քանի որ մինչսովետական պատմությունից ես գլուխ չեմ հանում, ապա խոսեմ սովետականից և հետսովետականից։

Ինչ է արել Սովետը, որ նույնը կամ գրեթե նույնը արել են Ռոբն ու Սերժը, իսկ հիմա էլ այս իշխանությունն է շարունակում անել։

Բոլոր հնարավոր ձևերով գնել են մտավորականի կարծիքը, կաշկանդել են նրան արտահայտվել, էլ չեմ ասում, որ ստեղծել են միջավայր, որ գրեթե ոչ մեկը չհամարձակվի իշխանությանը խեթ նայել ինչ-որ իշխանական ղալաթի համար։

Հիմա մի ժամանակակից օրինակի վրա հիմնավորեմ ասածս։

Ենթադրենք պետությանը ալբոմ է պետք, կամ ներկայացում, կամ համերգ, կամ կտավ ինչ-ինչ պետական գործառույթի համար։ Ինչ է անում իշխանությունը։ Պատվիրում է անհատ նկարչին, գրողին, կոմպոզիտորին կամ թատրոնին, համերգասրահին։ Ու բոլորն էլ գիտեն, որ իրենց ստացած վճարը վճարել է Մշակույթի նախարարությունը, կամ Կառավարությունը, կամ Սովետում գուցե նաև Կենտրոնական կոմիտեն։ Եվ այդ վճարը, և ակնկալիքը, որ այդ վճարը հետագայում էլ կրկնվի, բերում է նրան, որ մեծամասնությունը մասնակիցների կամ դերակատարների լռում են, կամ հաճոյախոսում են։

Եթե պետությունը ասեր, որ մեկ տարի անց գնելու է օրինակ՝ Փարաջանովի ալբոմներ, իր կամ իր մասին գրքեր, ֆիլմերի կրիչներ, կոլաժների կրկնօրինակներ, տեսաձայնային լուծումներ, հավելվածներ, կայքեր, ներկայացումներ, համերգներ։ Եվ ամբողջ մտավորականությունը կլծվեր այդ գործին, քանի որ կհայտնվեին կազմակերպիչներ, ովքեր կուզենային վաստակել և կկազմակերպեին այս ամենը։

Մյուս տարի գրախանութներում կհայտնվեին այդ ալբոմները, թատրոններում ներկայացումները, հուշանվերների խանութներում իրենց հարիր արտադրանքը, համերգասրահներում համերգները, պատկերասրահներում՝ պատկերային ստեղծագործություններ։ Եվ պետությունը սուս ու փուս կգնար գրախանութից կգներ գրքերն ու ալբոմները, աբոնեմենտներ կտար աշակերտներին ու ուսանողներին համերգների և այլ միջոցառումների համար, արվեստի բնագավառի ագենտները կգնեին կտավներ, իմպրեսարիոները կվաճառեին երաժտական ստեղծագործության իրավունքներ կամ կկազմակերպեին համերգներ և այլն։

Ու ոչ մի մտավորական չէր մտածի, որ իրեն փող է տվել պետությունը։ Քանի որ նրա հրատարակիչը, գործակալն ու արվեստի մենեջերն է գնացել ռիսկի և ստացել նոր ապրանք, իսկ պետությունը գնացել է ու գնել դա Բուկինիստից, կամ երաժշտական, նկարչական, թատերական «բուկինիստներից», ոչ հրատարակիչն է դրա մասին իմացել, ոչ էլ մտավորականը և նա կաշկանդված չէր լինի իշխանությունից։ Անգամ եթե իմանար էլ, ապա պատվերով գործ անելը մի բան է, իսկ երբ ունես պատրաստի արտադրանք ու պետությունդ դա գնում է, ապա պատվերի ճնշումը չի աշխատում։ Որպես հետևանք` մտավորականը ազատ կլիներ արտահայտել իր կարծիքը կգործեին մեր Սահմանադրության առնվազն այս երկու կետերը։