Երեւանում այս օրերին ճանաչողական (կոգնիտիվ) պատերազմի թեմայով լեհ-ամերիկյան «Ազատություն » հիմնադրամի աջակցությամբ լրագրողների համար անվճար վերապատրաստման դասընթացներ է անցկացնում Կաստովիցեի Շլոնսկի համալսարանի դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, «Հանուն ժողովրդավարության զարգացման ԷՐՎԻՆ ընկերության » հիմնադիր-նախագահ Հրայր Մաղաքյանը:
Դասընթացի շրջանակներում արծարծվող հարցերն են` ճանաչողական պատերազմ. ազդեցությունը, իրականացման եղանակները, ճանաչողական պատերազմի տարրերի ճանաչումը տեքստերում, ճանաչողական պատերազմի եւ ապատեղեկատվության տարբերությունը, հնարավո ՞ր է հակառակորդի կողմից հատուկ մշակված մատրիցայի «ներմուծում » հասարակական գիտակցության մեջ` որպես «կամավոր » պարտվողական վարքագծի հնարավոր ձեւ եւ այլն:
Հրայր Մաղաքյանի հետ մեր հարցազրույցը ներկայացնում ենք ստորեւ:
-Պարոն Մաղաքյան, երբ Դուք հանգամանալից ներկայացնում էիք, թե սոցիալական ցանցերում հայերի, Հայաստանի մասին ինչ ապատեղեկատվություն է տարածում Ադրբեջանը, ես հիշում էի, թե դեռեւս դպրոցական տարիքում հայոց պատմության դասագրքերում, գրականության մեջ ինչքան եմ կարդացել ադրբեջանական կեղծարարությունների մասին, այն մասին, թե դեռեւս խորհրդային իշխանության տարիներին, դրանից առաջ էլ ինչպես է Ադրբեջանը հայկական տարածքները, մշակութային կոթողները վերագրել իրեն, անունները վերանվանել ադրբեջանական: Այսօր սոցիալական ցանցերի ակտիվ գործունեության, հասարակության իրազեկվածության պայմաններում որքանո՞վ է այդ կեղծարարությունն ազդեցություն թողնում:
-Միայն ապատեղեկատվությունը բավարար չէ, արդեն քանի տարի է, ինչ աշխարհում ընթանում է նոր պատերազմ: Դա կինետիկ պատերազմ չէ, այսինքն`չի ռմբակոծում, չի հրթիռակոծում, չի վառում, չի սպանում: Սա պատերազմի նոր տեսակ է, որը միավորում է բոլոր ոչ կինետիկ պատերազմները: Սա ճանաչողական պատերազմ է: Թշնամին անում է ամեն ինչ, որ թվա, թե մտածում ենք, բայց այնքան բթանանք, որ միայն կատարենք թշնամու ուղղորդած մտածական գործողությունները, ոչ թե ինքնուրույն մտածենք: Հակառակորդը այնպես է կազմակերպում ամեն ինչ, որ եթե նույնիսկ մենք որեւէ գաղափարի մասին ենք մտածում, ապա ինքներս որոնենք, գտնենք այդ գաղափարը հաստատող փաստեր: Սակայն դրանք մեր գաղափարները չեն, դրանք հակառակորդի` մեր մեջ ներդրած գաղափարներն են: Սոցիալական մեդիաներն այս պահին միայն դյուրացնում են այդ աշխատանքը: Դրանց նպատակն է`պառակտում մտցնել հասարակության մեջ, մեկուսացնել ղեկավարներին (թե’ նախկին, թե’ ներկա) ժողովրդից, հակասական մտքեր ներմուծել մարդկանց մտածողության մեջ, որպեսզի առաջանա մեծ խառնաշփոթ: Այստեղ հակառակորդն օգտագործում է տեղեկատվական պատերազմը, օգտագործում է կիբեր պատերազմը, օգտագործում է ֆեյք-նյուսերին, կարողանում է օգտագործել արհեստական բանականությունը: Այս պահին ադրբեջանական կողմը մեծ հաղթանակներ է գրանցում սոցիալական մեդիաների հարթակներում: Դրանք վարձու մարդիկ են, որոնք մեկնաբանություններ են գրում, դրանք ռոբոտներ են, որոնք աշխատում են, եւ դա ոչ մի նշանակություն չունի: Հակառակորդին հաջողվում է շրջափակման մեջ վերցնել մեր` համարյա բոլոր գործողությունները: Մենք հաճախ կարծում ենք, որ եթե մենք աշխարհի ամենահին ազգերից մեկն ենք, առաջին քրիստոնեական պետությունն ենք, ապա դա որեւէ նշանակություն ունի աշխարհի համար: Ոչ մի նշանակություն դա չունի, աշխարհին դա չի հետաքրքրում: Աշխարհին հետաքրքրել եւ հետաքրքրում են դրամը, շահույթը, նավթը, քաղաքական դիվիդենտները: Մենք չենք կարողանում փոխել մեր այն մտածողությունը, որ փորձենք օգտակար լինել աշխարհին, որպեսզի աշխարհն էլ մեզ օգտակար լինի: Եթե, օրինակ, այսօր իտալացիները խոսում են Հայաստանի մասին, ի՞նչ գիտեն Հայաստանի մասին, համարյա ոչինչ: Ես, օրինակ, Լեհաստանից եմ եւ գիտեմ, որ շատ քիչ մարդիկ գիտեն Հայաստանի մասին, մյուսները մեզ ճանաչում են որպես նախկին Խորհրդային Միության երկիր:
Ինչպե՞ս կարելի է հասնել փոփոխությունների: Պետք է փոփոխության հասնենք պետական համակարգի միջոցով: Պետք է ստեղծվի մի համակարգ, որն այդ նույն ինտերնետում պետք է սկսի պայքարել նաեւ արհեստական բանականության, համապատասխան բոտերի, ծրագրերի օգնությամբ ադրբեջանական ապատեղեկատվության դեմ: Առանց այդ համակարգի որեւէ արդյունքի չենք հասնի: Եթե Դուք լինեիք ծրագրավորող, գրեիք մի ծրագիր, որն ինտերնետում որոներ ադրբեջանական ֆեյքերը, հետո բոտը պատասխաններ գրեր, արգելափակեր այդ ամենը, միգուցե մի քիչ արդյունքի կհասնեիք: Բայց հիմա պատկերացրեք, որ հարյուր ծրագրավորող աշխատում են այդ թեմայի վրա: Այսինքն`այնպես են անում, որ անմիջապես ի հայտ գա ադրբեջանական ապատեղեկատվությունը, թուրքական ապատեղեկատվությունը, եւ հակընդդեմ քայլեր ձեռնարկվեն: Բայց դա կարող է անել միայն պետությունը: Այս պահին ֆրանսիացիները, կանադացիները, ռուսները, ամերիկացիները, բրիտանացիները եւ այլք շտապում են ստեղծել հենց այդպիսի բանակներ: Դա մեկ հոգու աշխատանք չէ, դա հոգեբանի աշխատանք է, հոգեբույժի, սոցիոլոգի, լեզվաբանի աշխատանք է: Համապատասխան ալգորիթմներով աշխատում են ռուսները, ֆրանսիացիները, ամերիկացիները, կանադացիները, մինչդեռ մենք ոչինչ չենք անում, սպասում ենք:
-Արցախյան երկրորդ պատերազմից հետո հակառակորդի վերահսկողության տակ անցած հայկական տարածքներում մեր մշակութային ժառանգությունն է կորչում, ավերվում: Միջազգային հանրությունն, ըստ Ձեզ, բավարա՞ր չափով է արձագանքել այդ ամենին: Օրինակ` ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն:
-Առանձին անհատներ միայն: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն բացառիկ դեպքերում է քննադատում, երբ տեղեկատվությունը տեղ է հասնում: Բայց դա ի՞նչ օգուտ է տալիս: Ադրբեջանցիները գրավել են հայկական տարածքները եւ այնտեղ ոչնչացնում են հայկական մշակույթի կոթողները: Ասենք թե` ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն քննադատեց, պետք է լսե՞ն ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին: Չեն լսի: Պետք են կազմակերպված գործողություններ, որպեսզի բոլոր երկրներում ամիսներով ռմբակոծենք ինտերնետի օգտատերերի, սոցիալական մեդիաների օգտատերերի ուղեղները: Ադրբեջանը երեսուն տարի պատրաստվեց այս պատերազմին, մենք երեսուն տարվա ընթացքում կորցրեցինք մեր առաջնությունն այս պատերազմում: Ես չգիտեմ, թե քանի տարի է պետք, որ մենք աշխատենք այդ ուղղությամբ, եւ այդ ընթացքում ադրբեջանցիները հաստատ կոչնչացնեն մեր մշակութային կոթողները:
-Պատերազմի ժամանակ արտերկրից եւս լրագրողներ էին մեկնել Արցախ, ռեպորտաժներ են պատրաստել, անգամ նրանց մեջ կային վիրավորներ: Արտերկրի լրագրողների հետ Ձեր հանդիպումներից, շփումներից ի՞նչ տպավորություն եք ստացել, նրանք ինչպե՞ս են արձագանքում արցախյան երկրորդ պատերազմին եւ դրա հետեւանքներին:
-Ռազմական լրագրողի աշխատանքն առաջին հերթին ռիսկի հետ է կապված. կարող են վիրավորվել, կարող են նաեւ մահանալ: Աշխարհը ստացավ մի պատկեր, որ կան վարձկաններ: Նույնիսկ BBC-ն հարցազրույց արեց Իլհամ Ալիեւի հետ եւ ապացուցեց, որ կան վարձկաններ: Ալիեւը հերքեց դա, BBC-ն ապացուցեց, որ կա, հետո՞: Ի՞նչ փոխեց դա: Միայն ուժի գործոնն է վճռորոշ, մեր ուժի գործոնն էլ ինտելեկտն է: Ես տեսնում եմ, որ սփյուռքը կտրված է Հայաստանից, չի համագործակցում Հայաստանի հետ:
-Ինչու՞: Սփյուռքը չի ՞ ընդունում ներկա իշխանություններին:
-Այդպես չէ, սփյուռքի շատ գործիչներից լսում եմ նաեւ դրական բաներ: Ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ սփյուռքում, մի մասը կողմ է ներկա իշխանություններին, մի մասը` դեմ: Միգուցե պետք է Հայաստանում նորից ստեղծել Սփյուռքի նախարարություն, որը կկորդինացնի Հայաստան-Սփյուռք գործողությունները: Շատ հաճախ մեզ պետք են դիվանագիտական քայլեր, որոնք պարտադիր չէ, որ լեգալ լինեն: Հայաստանը չի կարող իրեն թույլ տալ անլեգալ դիվանագիտական քայլեր, բայց սփյուռքը, որպես անհատ, որպես կազմակերպություն, ինչ էլ անի, կարող է ասել` ես եմ մեղավոր: Համեմատությունը տեղին չէ, բայց ամերիկացիներն ի վիճակի չէին խախտել ամերիկյան օրենքները, դրա համար ստեղծեցին Գուանտանամո բանտը, որն անում էր բաներ, որոնք կապ չունեին ամերիկացիների հետ: Մենք էլ կարող ենք սփյուռքի ներուժն օգտագործել, որպեսզի միջազգային օրենքները չխախտենք:
-Իսկ ի՞նչ քայլեր պետք է անի Հայաստանը:
-Հայաստանը պետք է որոշի`ուզու՞մ է լինել ռուսական ազդեցության շրջանակներում, թե ՞արեւմտյան: Սփյուռքը չի կարող որոշել: Հայաստանը պետք է որոշի, թե բարիկադի որ կողմում է ուզում լինել: Ես գիտեմ, որ պարտվողի դիրքերից բանակցությունները սարսափելի են, բայց Հայաստանը ստիպված է բանակցել հաղթող կողմի հետ: Ադրբեջանն, օրինակ, կարողացավ փոխել իր գեներալներին, որոնք սովորել եւ ավարտել էին ռուսական ռազմական ակադեմիաները, նրանց փոխարինեց ամերիկյան եւ թուրքական ակադեմիաներն ավարտած գեներալներով: Մենք ոչինչ չենք արել այս ուղղությամբ:
Զրուցեց Թագուհի Հակոբյանը
