Քաղաքագետ Մանվել Սարգսյանը գրում է.
Նոր գործոնի՝ Իրանի ի հայտ գալը փոխեց Կովկասում Ռուսաստանի և Թուրքիայի գործողությունների ավանդական երկհարյուրամյա օրինաչափությունը
Որքան էլ Հայաստանում դժվար լինի ասել, որ Թուրքիայի հետ հարաբերությունները պետք է կարգավորվեն միջազգային հարաբերությունների սկզբունքների հիման վրա, դա պետք է արվի։ Որովհետև հայկական ժողովրդական սկզբունքը՝ «ընդունել թուրքերի բոլոր պայմանները, որպեսզի մի քանի տոկոս հնարավորություն ստանանք, որ մենք ամբողջությամբ չկործանվենք», պարզապես չի գործում։ Նրանք, ովքեր դեռ կասկածում են, շուտով կհամոզվեն դրանում։ Իսկ միջազգային հարաբերությունների սկզբունքը ուժերի հարաբերակցությունն է՝ ոչ ոք դեռ ավելի լավ բան չի մտածել։
Հիշեցնեմ միայն այն փաստը, որ երկու հարյուր տարի հայ ժողովրդի և Հայաստանի խնդիրները որոշվում էին Արևմուտք-Ռուսաստան-Թուրքիա եռանկյունու հարաբերությունների շրջանակներում։ Ըստ այդմ, այսօր Հայաստանի քաղաքական ռազմավարության ձևավորման սկզբնական պայմանները պետք է ճանաչել որպես հարավկովկասյան տարածաշրջանում շահերի և ուժերի բաշխման չորս հիմնական փոփոխություններ։
Ա. Նոր գործոնի՝ Իրանի ի հայտ գալը փոխեց Կովկասում Ռուսաստանի և Թուրքիայի գործողությունների ավանդական երկհարյուրամյա օրինաչափությունը։
Բ. Ռուսաստանի շրջադարձը դեպի իսլամական աշխարհ հայկական գործոնը խնդրահարույց է դարձրել Մերձավոր Արևելքի բոլոր սուբյեկտների համար։
Գ. Ադրբեջանի և Թուրքիայի միասնական բանակի ձևավորումը դառնում է տարածաշրջանից դուրս գործոն։
Դ. Արևմտյան ուժերի մուտքը տարածաշրջան Ուկրաինայից հետո Արևելք-Արևմուտք դիմակայության երկրորդ կետն է նշմարել։
Սրանից ելնելով Հայաստանի խնդիրները դառնում են առանցքային բոլոր ուժերի շահերի ու ծրագրերի մեջ։ Ուժերի նոր հարաբերակցության մեջ այն դառնում է խայծ ոչ տարածաշրջանային (Արևմուտք) ուժերի համար և, համապատասխանաբար, միջամտում բոլոր տարածաշրջանային սուբյեկտների (Արևելք) համար: Դրանով է պայմանավորված Հայաստանի Հանրապետության անպաշտպանությունը և՛ նոր սպառնալիքների ուժգնացումը։ Երևի պատահական չէ, որ Ն. Փաշինյանը գնալով թափահարում է Հայաստանի քարտեզը ողջ աշխարհի առաջ. հասկացնելով՝ փրկիր մեզ։ Պետք է պարզ լինի, որ մեզ ոչ ոք չի փրկի — դա ընդունված չէ միջազգային հարաբերություններում։ Մենք կարող ենք մեզ փրկել, եթե կհասկանանք, որ Հայաստանի ռազմավարության սկզբունքը պետք է լինի հայկական գործոնի շուրջ Արևելք-Արևմուտք առճակատումը կանխելու սկզբունքը։
Հայաստանը պետք է ջանքեր գործադրի իր շուրջ ի հայտ եկող շահերի վտանգավոր օրինաչափությունը փոխելու համար։ Անհնար է թույլ տալ, որ Ռուսաստանի դաշինքն արևելյան երկրների հետ ուղղված լինի Հայաստանի դեմ. Նման դաշինքը հիմնված է միայն Արևմուտքի հետ առճակատման վրա։ Ուրիշ ոչինչ չի կարող միավորել Ռուսաստանին, Թուրքիային և Իրանին։ Հայաստանն անխուսափելիորեն հայտնվեց այս դիմակայության կենտրոնում։ Բայց նա իրավիճակը փոխելու լուրջ հնարավորություն ունի։ Այստեղ լուրջ ռեսուրսներ կան։ Հիմնական ռեսուրսը Հայաստանի ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության վերաբերյալ Իրանի և Ռուսաստանի ու Թուրքիայի հակասությունն է։ Լրացուցիչ ռեսուրս կարող է լինել Իրանի շահերի միավորումը եվրոպական երկրների հետ։
Այսինքն՝ Հայաստանը պետք է հասնի պառակտման «Արևելք-Արևմուտք» առճակատման սխեմայում՝ հակադրելով Իրանի գործողությունները և՛ Արևելքին, և՛ Արևմուտքին։ Մյուս երկրները, որոնք կախվածություն չունեն Ռուսաստանից, պետք է ներառվեն Հայաստանի հետ փոխգործակցող երկրների շրջանակում։ Ֆրանսիան և Հնդկաստանը ամենահարմար սուբյեկտներն են։ Այնուհետև կհայտնվեն այլ շահագրգիռ կողմեր։ Հաջողության դեպքում միջազգային հարաբերություններում կարող է նոր բևեռ առաջանալ: Սա արմատապես կփոխի Հայաստանի դերն իր բոլոր հարեւանների համար։ Նրան անտեսելն ու ահաբեկելը այնքան էլ հեշտ չի լինի։
Հստակեցնեմ, որ այս ծրագրում առկա նպատակներից է Թուրքիային և Ռուսաստանին Հայաստանի հետ հավասար պայմաններով բանակցել պարտադրելու նպատակը։
Եթե իմ առաջարկն ընդունելի է, ապա պետք է հարց առաջանա՝ որտեղի՞ց պետք է սկսել։ Այս մասին էլ կարող ենք խոսել։
